Afgelopen 3 december 2025 vond de kennissessie Mentale Gezondheid in de Topsport plaats. Deze drukbezochte sessie liet zien hoe groot de belangstelling is voor dit onderwerp. Daarom nemen we je hier mee in een samenvatting van de presentaties. Leer over hoe het bewustzijn over mentale gezondheid in de topsport is ontstaan, welke problemen veel voorkomen bij jeugdatleten en hoe angst zich kan manifesteren en hoe je deze kunt aanpakken.
De stand van zaken van mentale gezondheid in de topsport
Prof. dr. Vincent Gouttebarge opende de sessie met een overzicht van de stand van zaken. Hij nam ons mee naar tien jaar geleden, toen er nauwelijks aandacht was voor mentale gezondheid in de topsport, totdat verhalen in de media, zoals die van Stefan Groothuis in het schaatsen, dit veranderden. Hij benadrukte dat de druk om te presteren langdurige effecten kan hebben en dat hogere verwachtingen de onzichtbare mentale last bij sporters vergroten. Vincent stond aan de wieg van onderzoek naar mentale gezondheid bij elitesporters, en onderzocht onderwerpen zoals symptomen, bijdragende factoren, prevalentie, evaluatie en implementatie. Dit leidde tot diverse internationale projecten en uiteindelijk tot het IOC Consensus Statement (2019) over mentale gezondheid in topsport.
Het IOC Consensus Statement (2019) is hier te vinden.
De consensus richt zich op drie domeinen: educatie, psychotherapie (de voorkeursbehandeling voor de meeste sporters) en medicatie (mogelijk, maar met aandachtspunten). Daarnaast zijn sport-specifieke screeningtools ontwikkeld, zoals de IOC Sport Mental Health Recognition Tool 1 (SMHRT-1), de IOC Sport Mental Health Assessment Tool 1 (SMHAT-1) en de Strobe Extension Sport Injury and Illness voor betere onderzoekskwaliteit. Door dit werk is het bewustzijn over mentale gezondheid in de topsport sterk toegenomen. Rond april 2026 verschijnt een tweede versie van de tools.
Mentale gezondheid (WHO): “Een toestand van welzijn waarin het individu zijn of haar eigen capaciteiten realiseert, de normale spanningen van het leven aankan, productief kan werken en een bijdrage kan leveren aan de gemeenschap.”
Mentale welzijn bij de jonge topsporters
Dr. Lisette ’t Hart-Kerkhoffs, kinder- en jeugdpsychiater en afdelingshoofd van VKC Psyche, besprak mentale gezondheid bij jonge topsporters. Kwetsbare periodes zoals na blessures of bij overgang naar een nieuwe levensfase vormen extra risico’s. In de kliniek ziet ze sporters met PTSS, depressie, angst, ADHD, maar de meest voorkomende problematiek is een eetstoornis. Ze legde het verschil uit tussen verstoord eetgedrag en een echte eetstoornis, en besprak de gevolgen voor groei, gezondheid, welzijn en prestaties.
Lisette nam ons mee langs casussen van jonge elite-atleten en liet zien hoe diagnosestelling en behandeling in de praktijk verlopen. Ze benadrukte dat mentale problemen vaak ontstaan na blessures, langdurige druk, traumatische ervaringen, eetproblemen of het beëindigen van een carrière. Een multidisciplinaire aanpak is essentieel en het IOC-consensus statement biedt hiervoor richtlijnen.
Kortom: bewustzijn, vroegsignalering, een multidisciplinair team en zorgvuldige begeleiding vormen de kern van mentale gezondheid in de topsport voor de jeugd.
De vele gezichten van angst in de topsport
Patrick van der Molen, expert prestatiegedrag en mentale gezondheid bij TeamNL, besprak hoe angst zich kan manifesteren in de topsport. Angst kan evolutionair een superkracht zijn, beschermend tegen gevaar, maar te veel angst vermindert juist prestaties. Aan de hand van ‘angstconditionering’, met voorbeelden zoals Pavlov en Little Albert, legde hij uit hoe context een cruciale rol speelt.
Zo speelt in de sport de context een cruciale rol bij een angstgegner. Een angstgegner is een situatie, locatie of persoon die bij een sporter sterke angst- of stressreacties oproept, vaak door eerdere negatieve ervaringen, waardoor prestaties onder druk kunnen dalen. Deze angst kan leiden tot het vermijden van die situatie, bijvoorbeeld een dieptebal spelen bij voetbal die eerder onderschept werd, of een bobsleebaan waarop een atleet eerder uit de bocht vloog. Vermijden biedt op korte termijn verlichting, maar op lange termijn neemt de angst juist toe. Elke keer dat de atleet opnieuw in contact komt met de angstgegner, versterkt de angst via operante conditionering, waardoor zowel vermijding als de onderliggende angst groter worden.
De angst achter de angst
Achter zichtbare angst zit een complex samenspel van emoties. Sporters ervaren eerst primair affect, zoals verdriet, behoefte aan steun, trots of kwetsbaarheid. Omdat deze gevoelens pijnlijk zijn, ontstaat soms affectfobie: angst om de emoties te ervaren. Om deze angst te vermijden, ontwikkelen sporters afweermechanismen zoals harder werken, perfectionisme, rationaliseren, stoer doen of zelfkritiek. Op lange termijn versterkt dit juist angst en schaamte en kan het leiden tot mentale of motorische blokkades, zoals YIPS of Twisties. Door deze emoties te erkennen en te verwerken, leren sporters veerkrachtiger omgaan met druk.
Een effectieve aanpak is exposuretherapie, waarbij sporters stapsgewijs leren omgaan met angstwekkende situaties. Bijvoorbeeld bij voetbal: een speler oefent eerst een risicovolle dieptebal in training en later in een wedstrijdsimulatie. Dit kan fysiek, mentaal of via affect-exposure. Ook inbeelding van wedstrijdsituaties of EMDR kan helpen om emotioneel beladen ervaringen te verwerken. Het doel is dat sporters comfortabel leren presteren in oncomfortabele situaties.
Afsluitend
Het publiek was zeer betrokken en geïnteresseerd, met vragen over hoe de inzichten zelf toegepast kunnen worden. De sessie bood vele waardevolle perspectieven op mentale gezondheid in de topsport. Voor meer informatie over de presentaties of het onderwerp, kun je contact opnemen.
Deze reel is gemaakt door Yara Schutter van de HvA.
De sessie werd begeleid door Paul Kuijer, programmamanager Gezond Sporten.
